آینده پژوهی از جمله مباحث نوینی است که در فضای عدم قطعیت حاکم و آشوبناک کنونی به خوبی پاسخگوی نیاز فضای مدرن کسب و کاری است. آینده‌پژوهی در فرایند برنامه‌ریزی، مدیریت استراتژیک و مدیریت ریسک کاربرد دارد و از طرفی امروزه در پیش‌بینی مشاغل مورد نیاز آینده نیز مورد استفاده است.

آینده‎پژوهی فناوری نیز یک روش برای آینده‎پژوهی و پیش‎بینی به منظور تشخیص و شناسایی محتمل‎ترین ابداعات آتی بشر و توسعه‎ی فناوری در آینده است. این روش امروزه از ابزارهای بسیار سودمند برای دست‎یابی به هوشمندی استراتژیک به شمار می‎رود.

مطالعه آینده در چارچوب های زمانی گوناگونی صورت می گیرد؛ یکی از اعضای انجمن آینده جهان به تقسیم بندی زیر معتقد است: 

آینده نزدیک: حداکثر تا یکسال 

آینده کوتاه مدت: بین یک تا پنچ سال 

آینده دراز مدت: بین پنچ تا بیست سال 

آینده دراز مدت: بین بیست تا پنجاه سال 

آینده دور دست: بیش از پنجاه سال 

بسیاری از مردم، بنگاه های کسب و کار و دولت ها هنگام برنامه ریزی, حداکثر چهار الی پنج سال آینده را در نظر می گیرند؛ سیاستمداران تا انتخاب بعدی و بنگاه های کسب و کار تا پنج سال آینده. اما در زمان های که سرعت تغییر سرسام آور است, لحاظ کردن آینده های دوربسیار مهم به نظر می رسد. در واقع آنچه امروز انجام می دهیم در آفرینش دنیای پنج تا بیست سال آینده تاًثیر بسزایی دارد. به خاطر داشته باشید که علیرغم پیوستگی و ارتباط گذسته, حال و آینده, تنها جایی که می توان تغییر داد, همین امروز است. 

 دو هدف عمده از آینده‌پژوهی فناوری عبارت است از:

1.       تشخیص و شناسایی فناوری‎های پرمنفعت (چه از نظر اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی) نوظهور در آینده

2.      شناسایی حوزه‎های آتی مرتبط با پژوهش‎های استراتژیک

آینده‎پژوهی فناوری رویکردی نوین در دست دولت‎ها و سازمان‎ها برای خلق ثروت، حاکم کردن تفکر استراتژیک، و نیز کسب مزیت رقابتی است، چرا که با خلق یک پایگاه اطلاعاتی قوی کمک شایان توجهی در جهت ترسیم افق بلندمدت و تدوین استراتژی‎های هوشمند سازمانی می‎کند.

در تعریف کلاسیک اصطلاح آینده پژوهی فناوری می‎خوانیم: "اقداماتی نظام‎مند برای مشاهده‎ی آینده‎ی بلندمدت علم، فناوری، اقتصاد و اجتماع، با هدف شناسایی فناوری‎های در حال ظهوری که احتمالاً بیشترین منافع اجتماعی و اقتصادی را با خود به ارمغان دارند." این تعریف نشان‌گر درجه بالای اهمیت آینده‌ پژوهی فناوری در بحث کسب و کار و مقوله‌های سازمانی است، چرا که نمی‌توان به هیچ عنوان فناوری را از کسب‌و‌کارهای مدرن جدا انگاشت. فناوری بستری برای ایجاد و رشد کسب‌و‌کارهای مدرن است و مسیر را برای بالندگی اقتصادی هموار می‌کند.

در جریان پروژه‎های آینده پژوهی، هم ایجادکنندگان و هم کاربران دانش و فناوری در سیستم نوآوری گرد هم می‎آیند تا چشم‎اندازی مشترک از توسعه‎های آتی را به دست آورند. دامنه زمانی پیش‎بینی‎ها معمولاً بین 10 تا 30 سال است، یعنی می‎توان به کمک این روش وضعیت 10 الی 30 سال آینده‎ی فناوری را ترسیم کرد.

این رویکرد ابتدا در دهه‎ی 70 میلادی توسط ژاپن به کار رفت. بعدها کشورهای اروپایی در دهه 90 میلادی با اتخاذ رویکرد آینده‌پژوهی فناوری به پیشرفت‎های قابل توجهی دست یافتند و امروزه این روش ابزاری متداول و رایج در این کشورها به شمار می‎رود. در واقع بسیاری از کشورها به منظور پیشبرد و توسعه‎ی فرآیند صنعتی‎سازی کسب و کارهای خود از این شیوه بهره می‎برند و با تدوین استراتژی‎های مبتنی بر اطلاعات پیش‎بینی شده، اقدام به هدایت سازمان‎ها و شرکت‎ها در زمینه فناوری‎ها، مدیریت فعالیت‎های مبتنی بر فناوری و نوآوری‎ها و روندهای آتی می‎کنند و به این وسیله میزان ریسک و عدم قطعیت را کاهش می‎دهند. امروزه روش آینده‎پژوهی فناوری توسط بسیاری از کشورها حتی کشورهای رو به توسعه به کار می‎رود؛ فیلیپین، هند، اندونزی، تایلند، مجارستان، نیجریه، ایرلند، بولیوی، ونزوئلا و جمهوری چک از جمله این کشورها هستند. مرکز مطالعات آینده پژوهی اندیشکده معرفت تلاش دارد تا پایه گذار این دانش نوین در کشور عزیزمان باشد.

از طرف دیگر یکی از وجوه با اهمیت پدیده‎ی آینده‎پژوهی فناوری این است که دانشگاهیان و اهالی بازار را گرد هم می‌آورد، چرا که پیش‌بینی و مهندسی هوشمند آینده بدون حضور مشترک و هم‌اندیشی این دو طیف امکان‌پذیر نیست. آینده‌پژوهی فناوری با پر کردن شکاف میان این دو طیف، موجب ایجاد و تحکیم روابط دانشگاه و بازار می‎شود و به این وسیله آگاهی اجتماعی و اقتصادی را نسبت به وقایع آتی ارتقا می بخشد.

روش‎های مختلفی برای مطالعه‎ی آینده و آینده‎پژوهی وجود دارد. این روش‎ها نوعاً برآمده از علوم مدیریتی هستند و لذا ابزاری سودمند و راهبردی برای هدایت و راهبری رویدادها و روندهای کسب‌وکار به سمت آینده‎ای مطلوب به شمار می‎روند. رایج‎ترین رویکرد آینده‎پژوهی اجرای پیمایش دلفی به همراه سمینارها و پنل‎های تخصصی است. روش دلفی در میان تعداد زیادی از متخصصان با زمینه‎های مختلف (دانشمندان، مأموران دولتی، تجار و کسبه، بازاریابان، ...) اجرا می‌شود.

روش دلفی رویکردی مبتنی بر هوش جمعی و روشی برای یافتن بهترین پاسخ‎ها است. دلفی نام معبدی باستانی در یونان قدیم بوده، جایی که یونانیان آن را مرکز زمین می‎پنداشتند و ارزش بسیاری برای آن قائل بودند. معبد دلفی مکانی برای تشکیل جلسات سناتورهای یونان باستان بوده که در آن مشکلات کشور به رای دانشمندان گذاشته می‎شد. اصطلاح دلفی بعدها به عنوان یکی از روش‎های قابل اتکا و معتبر آینده‎پژوهی شناخته شد، تکنیکی که راه‎گشای بسیاری از دغدغه‎های آتی است. روش دلفی مبتنی بر هوش جمعی و طوفان فکری و در واقع اجماع صاحب‎نظران روی مسأله‎ای خاص است که از آن می‎توان برای دستیابی به بهترین گزینه محتمل بهره برد.

به هر ترتیب روش دلفی به عنوان یکی از رویکردهای مطرح آینده‎پژوهی دارای 8 مرحله اساسی است:

1-    تعیین موضوع، به منظور بررسی آینده‎ی ممکن، محتمل و مطلوب آن. (مانند آینده‎ی تبلیغات)

2-    ساخت یک پرسشنامه به عنوان ابزار گردآوری داده

3-    انتخاب تعدادی از متخصصین (پاسخ‎گویان) که نظرات‎شان مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد، به ویژه افراد صاحب نظر در موضوع در نظر گرفته شده.

4-    ارزیابی اولیه نظرات پاسخ‎گویان به وسیله ابزار پرسشنامه

5-    سازماندهی و چکیده‎برداری اولیه از اطلاعات برآمده از ارزیابی‎های اولیه

6-    انتقال نتایج ارزیابی‎های اولیه به عنوان بازخورد به کلیه پاسخ‎دهندگان

7-    ارزیابی مجدد عقاید و نظرات متخصصان پس از آن‎که آن‎ها از نظرات سایرین مطلع شدند، چرا که ممکن است نظرات برخی در این مقطع با توجه به اطلاعات اضافی که کسب کرده‎اند تغییر کند.

8-    و بالاخره تحلیل، تغییر و ارائه‎ی اطلاعات و نگارش گزارش نهایی

روش آینده پژوه شدن

اهمیت آینده پژوهان در فعالیت های آینده پژوهانه و قابلیت ها و توانمندی های ویژه ای که برای اجرای پروژه ها آینده پژوهی لازم دارند، سبب شده است که یکی از مهم ترین مباحث پژوهشگران عرصه ی آینده پژوهی، ویژگی های آینده پژوهان باشد.

اهمیت این مبحث به اندازه ای است که در بیشتر کتاب های آینده پژوهی، بخشی با عنوان ویژگی های آینده پژوهان قرار دارد و آینده پژوهان بسیاری درباره این مقوله اظهار نظر کرده اند، که از جمله ی مهم ترین آن ها می توان به دیدگاه های دیدزبر ، وندل بل ، جیمز دیتور ، اندی هاینز  و ریچارد اسلاتر ، اشاره کرد. نکته ی قابل توجه در این دیدگاه ی بزرگان عرصه ی آینده پژوهی درباره ی قابلیت ها و توانمندی های آینده پژوهان، اختلاف های زیادی با یکدیگر دارند که نشان از تفاوت نگاه آنان به آینده پژوهی است. آینده پژوهی نیازمند بومی گرایی است و اجرای آینده پژوهی بومی، ویژگی های بومی برای آینده پژوهان طلب می کند.

البته این بدان معنا نیست که آینده پژوهان بومی، ویژگی هایی کاملاً متفاوت از دیگر آینده پژوهان دارند. آینده پژوهان در برخی ویژگی ها مشترک هستند.

برخی از آینده پژوهان کوشیده اند تا ویژگی های مشترک آینده پژوهان که مورد پذیرش تمامی آینده پژوهان هستند را معرفی کنند. ویژگی های مشترک آینده پژوهان که تمامی آینده پژوهان بر آن تأکید دارند از این قرار هستند:

•    داشتن دورنمایی شامل تغییرات گذشته و احتمالات موجود برای پیدایش آینده ای متفاوت با زمان حال؛

•    اعتقاد به این که آینده اندیشی می‌تواند اثر بخشی اقدامات بشری را افزایش دهد.

•    ایمان به استفاده از دانش در تدوین و اجرای سیاست ها؛

•    برخورداری از هویتی مستقل برای خود به عنوان یک آینده پژوه؛

•    باور به مجموعه ی مفروضات مشترک (عام و خاص)؛

•    دارا بودن اهداف مشترک؛

•    روش ها و سرمشق های مشترک؛

•    مفاهیم کلیدی مشترک؛

•    نظریه های مشابه در حال ظهور درباره ی رفتار انسان و تغییر اجتماعی؛

•    جهت گیری به سوی اقدام اجتماعی و تصمیم گیری آگاهانه با هدف تطبیق با آینده یا کنترل آن؛

•    استفاده ی گسترده از دانش (تخصصی) بسیاری از رشته ها، متناسب با نیاز پدیده ی مورد بررسی در هر پژوهش یا پروژه:

•    دیدگاهی کل نگرانه؛ آن چنان که نیاز‌های اطلاعاتی اقدام اجتماعی ایجاب کنند.

•    پرداختن به پیامدهای احتمالی تحولات علمی و فناورانه و به طور کلی پرداختن به پیامدهای تمامی رفتارهای خواسته و ناخواسته‌ی بشر؛

•    وقف شدن برای درک فرآیند‌های عمومی تغییر، خواه اجتماعی ـ روان شناختی و خواه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی؛ و

•    ارزش های مشترک (مانند رفاه و آزادی بشر، توجه به تمامی موجودات زنده و ...).

آینده پژوهان در اجرای پروژه های آینده پژوهی نیز ویژگی های مشترکی دارند که می توان به موارد زیر اشاره کرد: 

•    برقراری ارتباطات اثربخش : در پروژه های آینده پژوهی، افزون بر اهمیت شناسایی مسایل مهم و تازه، می‌بایست ارتباط مناسب با کسانی برقرار شود که قدرت عمل مناسبی دارند. بهتر است برای انجام سخنرانی ها کلیدی و نگارش مطالب مورد نیاز، از یک نویسنده کمک گرفته شود.

•    توانایی شناسایی و تحلیل مسایل تازه : برای مثال، استفاده از تحلیل گرانی که می‌توانند فرایند بازنگری اطلاعات را بر عهده داشته باشند و می‌توانند چارچوبی برای تحلیل ارایه دهند؛ کسانی که می‌توانند چیزهایی را ببینند که دیگران پیش از این ندیده اند و افرادی که می توانند الگوها را تشخیص داده و استخراج کنند.

•    ایفای نقش راهبردی : کسانی که می توانند مؤلفه های موثر بر انجام درست کارها را مشاهده کنند و مقوله هایی را تشخیص دهند که نباید به آن پرداخت و بتوانند مهم ترین مسایل را مشخص سازند.

•    تأثیر گذار بر دیگران : شما هر اندازه دلیل و مدرک هم در اختیار داشته باشید، نمی توانید دیگران را ترغیب کنید برای تحقق چشم انداز‌های احتمالی آینده وارد میدان شوند. افزون بر این، واداشتن دیگران به اختصاص وقت برای پرداختن به فرایند‌های پروژه کار دشواری است. یک راه‌حل کلیدی برای غلبه بر این دشواری، در اختیار داشتن کسانی است که چشمانی تیزبین برای کشف فرصت ها و قدرت جاذبه ای برای تأثیر گذاری بر دیگران دارند.

•    سازماندهی : پروژه های آینده پژوهی، فعالیت ها متفاوت و گوناگونی را دربر می گیرند. به همین دلیل به افرادی نیاز آن که به خوبی بتوانند برنامه‌ ریزی کنند و روند اجرای امور را به دست بگیرند.

•    رهبری : کسی که بتواند تمامی فعالیت ها را در کنار هم زیر نظر بگیرد، زمانی که انجام کارها با دشواری‌ همراه می شود، اعمال نفوذ کند، دور اندیش باشد و گام بعدی را که گروه برای رسیدن به هدف مطلوب نیاز دارد، پیش بینی کند.

•    تسلط به مهارت های پایه : آینده پژوهان می بایست از مهارت های علمی لازم برخوردار باشند و در زمینه ی کار خود تسلط کافی داشته باشند. به این ترتیب، پروژه های آینده پژوهی بر پایه ای علمی آغاز می‌شوند و نیازی نیست که تمام وقت پروژه‌ را در پی نیروهای علمی مناسب بود.

آینده پژوهی و انرژی

دکتر ملکی در مقدمه کتاب با اشاره به اهمیت آینده و سیر همیشه رو به جلوی زمان خاطرنشان می‌کند در جهان پر ابهام و پیچیده کنونی، تطبیق دادن خود یا سازمان خود یا جامعه با تحولات در آینده ما را از نابودی یا ضرر می رهاند. وی سپس 15 زمینه از جمله اقتصاد جهانی، امنیت انرژی، جامعه و سیاست، ارتباطات و بهداشت را از جمله حوزه هایی می‌داند که مطالعات آینده در آن از اهمیت فراوانی برخوردار است.

این کتاب از 6 فصل، پیوست، مراجع و واژه نامه انگلیسی به فارسی و فارسی به انگلیسی در 237 صفحه تشکیل شده است. فصل اول به بررسی مفهوم آینده پژوهی و اهمیت آن می پردازد. مدیریت تغییر عنوان فصل دوم است که تئوری های تغییر را بر‌ می شمرد. در فصل سوم با عنوان تصمیم گیری به مسائل پیرامون این موضوع پرداخته شده است. در فصل 4 با برنامه ریزی راهبردی آشنا می شویم و در فصل 5، سناریوسازی و زوایای مختلف آن به بحث گذاشته شده است. فصل پایانی نیز کاربرد اصول آینده پژوهی را در انرژی بررسی می‌کند.

هنر کشف آینده