رمضان از اسماء الله است
امام باقر عليه السلام فرمودند: نگوئيد اين است رمضان، و نگوئيد رمضان رفت و يا آمد، زيرا رمضان نامى از اسماء الله است كه نمى‏ رود و نمى‏ آيد كه شى‏ء زائل و نابود شدنى مى‏ رود و مى‏ آيد، بلكه بگوئيد ماه رمضان، پس ماه را اضافه كنيد در تلفظ به اسم، كه اسم اسم الله مى‏ باشد، و ماه رمضان ماهى است، كه قرآن در او نازل شده است، و خداوند آن را مثل و عيد قرار داده است.
 واژه رمضان و معناى اصطلاحى آن
رمضان از مصدر «رمض‏» به معناى شدت گرما، و تابش آفتاب بر رمل... معنا شده است، انتخاب چنين واژه‏اى براستى از دقت نظر و لطافت‏خاصى برخوردار است. چرا كه سخن از گداخته شدن است، و شايد به تعبيرى دگرگون شدن در زير آفتاب گرم و سوزان نفس و تحمل ضربات بى امانش،زيرا كه رمضان ماه تحمل شدائد و عطش مى‏ باشد، عطشى ناشى از آفتاب سوزان يا گرماى شديد روزهاى طولانى تابستان.و عطش ديگر حاصل از نفس سركشى كه پيوسته مى‏ گدازد، و سوزشش براستى جبران ناپذير است.
روزه و سلامت بدن
روزه در سلامت معده و پاكسازى آن از انواع غذاها كه موجب انواع بيمارى‏هاست اثرات فوق العاده‏اى دارد.روزه‌داري در واقع يك استراحت كلي براي بدن و همانند خانه‌تكاني و غبارروبي و پاكسازي و نظافت كل سيستمهاي بدن انسان است. همانطور كه قلب انسان لحظه‌اي كار مي‌كند و لحظه‌اي استراحت، بدن انسان هم بعد از 11 ماه كار مداوم، نياز به يك استراحت يك ماهه دارد.


امروزه علم پزشكي ثابت كرده است كه در رژيم غذايي روزه‌داري، چربيهاي اضافه‌بدن تحليل مي‌رود، چاقي بي‌رويه و مضر كاهش مي‌يابد، فشار روي مفاصل كمر و اندامهاي تحتاني كم و دستگاههاي قلبي و عروقي و گوارشي تنظيم و تعديل مي‌شوند دستگاه دفاعي بدن نيز به حالت آماده باش درمي‌آيد، تقويت و تنظيم مي‌شود.


يكي از دستاوردهاي مهم علم پزشكي نشان مي‌دهد كه با روزه‌داري، موادي در بدن به وجود مي‌آيند كه خيلي بيشتر از حد معمول است و اين مواد نقش عمده‌اي در پيشگيري از عفونتهاي ميكروبي و ويروسي و از بين بردن سلولهاي سرطاني دارند

روزه براى آزمايش اخلاص مردم است
خداوند روزه را براى آزمايش اخلاص مردم واجب فرموده است، كه روزه در اخلاص عمل بسيار مؤثر است، يعنى كسى كه روزه مى‏ گيرد و تمامى روز را با همه امكان بخوردنيها و آشاميدنى‏هايى كه در اختيار دارد، در عين حال امساك مى‏ نمايد، جز اخلاص به پيشگاه حضرت حق مفهومى ديگر ندارد.
برابری و مساوات بین اغنیا وفقرا

حضرت صادق(عليه السلام): براستى خداوند روزه را واجب كرد، تا به وسيله او بين اغنياء و فقراء مساوات و برابرى به وجود آيد، و اين براى آن است كه ثروتمندان سختی گرسنگی را درک کرده و به فقرا ترحم و کمک کنند.

یادآوری برای تدارک آخرت

وقتى از امام رضا(عليه السلام) درباره فلسفه روزه مى‏ پرسند، مى‏ فرمايد: همانا (مردم) مامور به روزه شدند تا بشناسند درد و ناگواريهاى گرسنگى و تشنگى را، و آنگاه استدلال كنند بر سختيهاى گرسنگى و تشنگى و فقر آخرت و در صدد تدارک آخرت خویش برآیند.

وقار در عین خشوع
امام در ادامه می فرمایند:روزه دار در عین خشوع در برابر خداوند احساس وقار می کند چرا که می داند خود و اعمالش نزد خدا به حساب می آیند.
تزکیه نفس

امام رضا (عليه السلام) در يك پرسش ديگر از فلسفه روزه چنين مى‏ فرمايند: روزه از افضل طاعات است، زيرا كه روزه مشتمل بر انكسار شهوات بهيميه است كه شريعت آسمانى و احكام الهى نيامده مگر براى تعديل شهوات و توقيف و مهار آنها كه در حد اعتدال انجام گرفته، و براى تزكيه و طهارت نفس و تصفيه آن از اخلاقيات رذيله و شهوترانی های حیوانی.

ضیق مجراى نفوذ شيطان با روزه 

بر اين مبنا رسول الله (صلى الله عليه و آله) فرمود:

 شيطان جريان مى‏ يابد و نفوذ مى‏ كند در فرزندان آدم، مانند جريان خون در بدن. پس مجارى شيطان را در وجود خود به واسطه گرسنگى يعنى روزه تنگ نمائيد، و الحق، كه روزه بدون اثر چه فايده و ثمرى دارد؟ آرى فائده و اثرى ندارد كه آدمى غذاى ناهار خويش را به افطار تاخير اندازد، و از امساك و اجتناب از يك سرى مبطلات روزه، انواع تهمتها و دروغها و غيبتها و شهوترانى‏ها و هتك حرمت‏ خلق الله و حفظ نكردن ناموس خويش از نامحرمان و سوء تربيت فرزندان و سرعت غضب به حادثه كوچكى و ايجاد ضرب و شتم و صدها گناه ديگر مرتكب شود و بگويد من روزه هستم.

چرا فقط ماه رمضان به خدا اختصاص یافته است و به عنوان فرصت برای ما در نظر گرفته شده است؟

شکي نيست که چيزي را در عالم وجود نمي توان تصور کرد که از آن خدا و مخلوق او نباشد و به پروردگار نسبت داده نشود ولي گاهي از نظر اهميت و عظمت مطلب تنها آن را به خداوند نسبت مي دهند. مثل اينکه مي گويند روز خدا، ماه خدا، خانه خدا، کتاب خدا، بنده خدا ، نور خدا و ... از اين مطلب استفاده مي شود که در ان يک نوع خصوصيتي درکار است. چنانکه مادري به فرزندش مي گويد: مادر! به کتاب بابا و به ميز و صندلي بابا دست نزن، يا به اتاق بابا برو و ... يا اينکه هر چه در خانه است مال باباست ولي مي خواهد با اين عبارت بفهماند که در آن چيز، يک نوع اختصاص به پدر هست که در غير آن نيست.حال از یک منظر این ماه به دلیل شب های قدر و شان نزول قران مجید خاص است .اما چرا یک ماه، چرا خداوند در چند ماه یا در کل سال رحمت ویژه اش را در اختیار آدمی قرار نمی دهد؟ این بر می گردد به فرصت بودن آن و اگر جز این بود خاصیت فرصت بودن و تلنگر زدن را از دست می داد.